WCAG 1.2.6: İşaret Dili (Önceden Kaydedilmiş)

Bu Kuralın Anlamı

WCAG 1.2.6, 1.2 Rehberi (Zamana Bağlı Medya) altında Seviye AAA başarı ölçütüdür. Şöyle der: Eşzamanlı medyadaki tüm önceden kaydedilmiş ses içeriği için işaret dili çevirisi sağlanır. Uygulamada bu, ses parçası olan her videonun — tanıtım filmi, kaydedilmiş web semineri, ürün demonstrasyonu, haber bölümü veya e-öğrenme modülü gibi — AAA uyumluluğu hedefleniyorsa gömülü veya eşzamanlı bir işaret dili çevirisi içermesi gerektiği anlamına gelir.

Ölçüt özellikle WCAG’in, ses ve video parçalarının birbirleriyle eşzamanlı olduğu ve içeriğin anlaşılması için her ikisinin de gerekli olduğu ses veya video içerik olarak tanımladığı eşzamanlı medyaya uygulanır. Basit bir yalnızca sesli podcast bu ölçütün kapsamına girmez; ancak sunucu, slaytlar ve sesli anlatım içeren kaydedilmiş bir video dersi girer. Anlamlı bir ses parçası olmayan salt video içerik de kapsam dışıdır.

Başarılı sayılmak için aşağıdakilerden biri gerekir: ses içeriği boyunca video karesi içinde görünür bir işaret dili yorumlayıcısı bulunması; resim içinde resim (picture-in-picture) biçiminde, yorumlayıcıyı ana içerikle eşzamanlı gösteren ikincil bir video parçası kullanılması; ya da medya oynatıcısının hemen yanında, işaret dili çevirisi içeren video sürümüne giden ayrı, erişilebilir bir bağlantının belirgin biçimde sunulması. İşaret dili çevirisi, mümkün olduğunca tüm anlamlı konuşma metnini, diyalogları, anlatımı ve önemli ses ipuçlarını kapsamalıdır.

Başarısızlık, önceden kaydedilmiş eşzamanlı medyada ses içeriği bulunmasına rağmen hiçbir türde işaret dili çevirisinin sunulmaması durumunda ortaya çıkar. Ayrıca bir yorumlayıcı sağlanmış olsa bile sesle eşzamanlı değilse — örneğin, söz konusu medya ile doğrudan örtüşmeyen, gevşek biçimde ilişkili bir video ise — yine başarısız sayılır. Yalnızca altyazı veya metin transkripti sağlamak, işaret dili olmaksızın, bu ölçüt için yeterli değildir (bunlar farklı başarı ölçütlerini ele alır: 1.2.2 ve 1.2.8).

WCAG belirli bir işaret dilini zorunlu kılmaz. İşaret dillerinin ülke ve bölgeye göre değişen, birbirinden farklı doğal diller olması — Türkçe içerik için Türk İşaret Dili (Türk İşaret Dili veya TİD), Amerikan Sağır topluluklarını hedefleyen İngilizce içerik için American Sign Language (ASL), Birleşik Krallık içerikleri için British Sign Language (BSL) vb. — nedeniyle, içerik yazarları içeriğin birincil hedef kitlesine uygun işaret dilini kullanmalıdır. Hedef kitle için yanlış işaret dilinin kullanılması, çeviriyi erişilemez hale getirir ve bir başarısızlık oluşturur.

Neden Önemlidir

Pek çok Sağır topluluk üyesi için Türkçe veya İngilizce gibi konuşulan ya da yazılan bir dil bir ikinci dildir. Onların birinci, ana dili bir işaret dilidir — TİD, ASL, BSL veya başka bir bölgesel varyant. Bu, geliştiriciler ve içerik üreticileri tarafından sıkça yanlış anlaşılan kritik bir ayrımdır. Yazılı altyazılar faydalıdır, ancak yazılı çoğunluk dilinde okuryazarlığı sınırlı olabilen, akıcı bir Sağır işaret dili kullanıcısı için altyazılar önemli bir anlama engeli oluşturabilir. İşaret dili çevirisi, aynı bilgiyi tamamen doğal, birinci dil formatında sunar.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, dünya genelinde 430 milyondan fazla insanın işitme kaybı engelleyici düzeydedir ve bu sayının 2050 yılına kadar 700 milyonu aşması öngörülmektedir. Yalnızca Türkiye’de, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı yaklaşık 1,5 milyon işitme engelli kişi olduğunu tahmin etmektedir. Bunların büyük bir kısmı, birincil iletişim aracı olarak Türk İşaret Dili kullanmaktadır. Kamuya açık veya ticari web sitelerinde yayınlanan videolar TİD çevirisi olmadan sunulduğunda, bu kullanıcılar fiilen bu bilgilere erişimden dışlanmış olur.

Somut bir gerçek dünya senaryosunu düşünün: Bir Türk bankası, mobil bankacılık uygulamasının nasıl kullanılacağını açıklayan bir dizi kaydedilmiş video eğitimi yayınlıyor. Videolarda Türkçe konuşan bir sunucu ve ekrandaki animasyonlar yer alıyor. Banka Türkçe altyazı sağlıyor, ancak TİD çevirisi sunmuyor. En güçlü dili TİD olan Sağır bir müşteri, altyazıları ekranda belirdikleri hızda takip etmekte zorlanıyor ve eğitimi tamamlayamıyor. Bu müşteri, erişilemez bir kanal olan bankanın telefon hattını aramak veya bizzat bir şubeye gitmek zorunda kalıyor; oysa bir işaret dili video parçası bu pratik engeli tamamen ortadan kaldırabilirdi.

Engellilik kapsayıcılığının ötesinde, işaret dili çevirisi sunmak, kurumun Sağır kültürüne saygısını gösterir ve bir markayı olumlu biçimde farklılaştırabilir. Eğitim, sağlık ve finansal hizmetler gibi sektörlerde faaliyet gösteren kuruluşlar için, tarihsel olarak yeterince hizmet alamamış bir toplulukla güven inşa eder. İşaret dili çevirisi doğrudan arama motoru sıralamasını etkilemese de, ek erişilebilir video içeriği ve ilişkili meta veriler bulunabilirliği ve etkileşim metriklerini destekleyebilir.

İlgili Axe-core Kuralları

WCAG 1.2.6, manuel test gerektirir ve otomatik axe-core kuralları tarafından kapsanmaz. Bir videoda işaret dili çevirisinin varlığını, doğruluğunu veya eşzamanlılığını otomatik olarak doğrulayabilecek bir axe-core kuralı yoktur. Otomatik araçların neden yetersiz kaldığı şöyledir:

• Otomatik araçlar video içeriğini anlamsal olarak analiz edemez. Bir işaret dili yorumlayıcısının görünür olup olmadığını ve sesi doğru şekilde yorumlayıp yorumlamadığını tespit etmek insan yargısı gerektirir — özellikle, hem ses içeriğini hem de işaretli çeviriyi aynı anda değerlendirebilen nitelikli bir Sağır değerlendirici veya sertifikalı bir işaret dili yorumlayıcısı. Mevcut hiçbir statik analiz veya DOM incelemesi bunu başaramaz.
• Otomatik araçlar eşzamanlılığı doğrulayamaz. Bir araç video karesinde bir kişinin varlığını tespit edebilse bile, el hareketlerinin geçerli bir işaret dili oluşturup oluşturmadığını, hızın konuşulan sesle uyumlu olup olmadığını veya yorumlayıcının işaretlerinin deyimler, teknik terimler ve özel isimler dahil tüm anlamlı konuşma içeriğini kapsayıp kapsamadığını belirleyemez.
• Medya oynatıcı işaretlemesi çeviri parçalarını ortaya çıkarmaz. Bir <video> öğesi, altyazılar ve alt yazılar için birden fazla <track> öğesi içerebilir, ancak işaret dili çevirisi için standart bir HTML track türü yoktur. Çeviri genellikle ikinci bir video katmanı veya ayrı bir bağlantılı video dosyası olarak sunulur; bunların hiçbiri, otomatik tarama ile diğer video kaynaklarından anlamsal olarak ayırt edilemez.
• Yokluk, yalnızca sayfa yapısından tespit edilemez. Axe-core DOM’u inceler. DOM’dan, ses içeren bir videonun işaret dili parçasından yoksun olduğunu değil, yalnızca bir video öğesinin var olduğunu belirleyebilir. Çevirinin yokluğu, bir işaretleme hatası değil, içerik açığıdır.

İlgili işaret dilinin ana dili olan bir kullanıcı — ideal olarak — tarafından yapılan nitelikli manuel inceleme, bu ölçüt için tek güvenilir test yöntemidir.

Nasıl Test Edilir

1. Sayfadaki tüm eşzamanlı medyayı belirleyin. Sayfayı yükleyin ve tüm <video> öğelerini, gömülü iframe’leri (YouTube, Vimeo veya benzeri) ya da özel medya oynatıcılarını bulun. Bunlardan hangilerinin, eşzamanlı ses-video sunumunun parçası olarak önceden kaydedilmiş ses içerdiğini not edin. Ses parçası olmayan tamamen dekoratif videoları ve canlı yayın içeriğini hariç tutun (bunlar 1.2.4 ve 1.2.9 ölçütleri tarafından düzenlenir, 1.2.6 tarafından değil).
2. Bağlam için otomatik bir axe DevTools veya Lighthouse taraması çalıştırın. Bu araçların hiçbiri eksik işaret dili parçasını doğrudan işaret etmeyecek olsa da, otomatik tarama eksik altyazılar (1.2.2) veya eksik sesli betimlemeler (1.2.5) gibi ilgili sorunları ortaya çıkarabilir. Bu, medya erişilebilirliğinin tam bir resmini oluşturmanıza yardımcı olur. Axe DevTools’ta, belirlediğiniz medya öğeleriyle ilgili Algılanabilir kategorisi altındaki ihlallere bakın.
3. Bir işaret dili çeviri parçası veya bağlantılı sürüm olup olmadığını kontrol edin. Uygun olan her video için, şu durumları inceleyin: (a) yorumlayıcı videonun kendisinde görünür mü; (b) resim içinde resim yorumlayıcı katmanı mevcut mu; (c) medya oynatıcının yakınında, TİD veya uygun bölgesel işaret dili çevirisi içeren video sürümüne işaret eden açıkça etiketlenmiş bir bağlantı var mı. Sayfa kaynağında herhangi bir <track> öğesi olup olmadığını kontrol edin ve bunların kind özniteliklerini inceleyin — ancak HTML’de işaret dili için standartlaştırılmış bir tür değeri bulunmadığını unutmayın.
4. Çevirinin kalitesini nitelikli bir değerlendiriciyle değerlendirin. Bir işaret dili çevirisi sağlanmışsa, ilgili işaret dilinin ana dili olan bir kullanıcıya (veya sertifikalı bir yorumlayıcıya) videoyu izletin ve çevirinin şu kriterleri karşılayıp karşılamadığını değerlendirmesini isteyin: sesle eşzamanlı olması; teknik kelime dağarcığı, isimler ve önemli ses ipuçları dahil tüm konuşma içeriğini kapsaması; hedef kitle için doğru bölgesel işaret dilini kullanması; yeterli görsel netlikle kaydedilmiş olması (iyi aydınlatma, nötr arka plan, elleri ve yüzü gösteren uygun çerçeve boyutu).
5. Oynatıcı kontrolleri için ekran okuyucu kontrolü yapın. NVDA ile Firefox veya JAWS ile Chrome kullanarak, Tab tuşuyla medya oynatıcıya gidin. Çeviri parçası için herhangi bir geçiş düğmesinin veya çevrilmiş sürüme giden bağlantının klavye ile erişilebilir olduğunu ve ekran okuyucu tarafından doğru şekilde duyurulduğunu doğrulayın. Bu, altyazılarla birlikte braille ekranlara güvenebilen Sağır-Kör kullanıcılar için önemlidir.
6. Mobilde kontrol edin. iOS Safari’de VoiceOver veya Android Chrome’da TalkBack kullanarak, işaret dili parçasının veya çevrilmiş sürümün mobil cihazlarda da aynı derecede erişilebilir olduğunu doğrulayın; çünkü Türkiye’deki kullanıcıların büyük bir kısmı web içeriğine akıllı telefonlar üzerinden erişmektedir.

Nasıl Düzeltilir

Çeviri sağlanmamış video — Hatalı

<!-- A prerecorded video with captions but no sign language interpretation -->
<video controls width='800'>
  <source src='product-demo.mp4' type='video/mp4'>
  <track kind='captions' src='captions-tr.vtt' srclang='tr' label='Türkçe Altyazı' default>
</video>

Çeviri sağlanmamış video — Doğru

<!-- The original video is supplemented with a clearly labeled link to a TİD-interpreted version.
     The link is placed immediately adjacent to the player so it is easy to discover. -->
<figure>
  <video controls width='800' aria-describedby='vid-desc'>
    <source src='product-demo.mp4' type='video/mp4'>
    <track kind='captions' src='captions-tr.vtt' srclang='tr' label='Türkçe Altyazı' default>
  </video>
  <figcaption id='vid-desc'>
    Ürün tanıtım videosu.
    <a href='product-demo-tid.mp4'>
      Türk İşaret Dili (TİD) ile yorumlanmış versiyonu izleyin
    </a>
  </figcaption>
</figure>

Resim içinde resim yorumlayıcı katmanı — Hatalı

<!-- Interpreter video exists but is hidden by default with no accessible toggle -->
<div class='player-wrapper'>
  <video id='main-video' controls src='webinar.mp4'></video>
  <video id='interpreter' src='interpreter.mp4' style='display:none'></video>
</div>

Resim içinde resim yorumlayıcı katmanı — Doğru

<!-- Interpreter overlay is visible by default and can be toggled.
     The toggle button is keyboard accessible and has a descriptive aria-label. -->
<div class='player-wrapper'>
  <div class='video-container' style='position:relative'>
    <video id='main-video' controls src='webinar.mp4'
           aria-label='Web semineri videosu'></video>
    <video id='interpreter-overlay' src='interpreter-tid.mp4'
           autoplay muted
           aria-label='Türk İşaret Dili yorumlayıcısı'
           style='position:absolute; bottom:16px; right:16px; width:200px; border-radius:8px'>
    </video>
  </div>
  <button type='button'
          id='toggle-interpreter'
          aria-pressed='true'
          aria-controls='interpreter-overlay'>
    İşaret Dili Yorumlayıcısını Gizle / Göster
  </button>
</div>

Medya listesinden bağlantılı ayrı erişilebilir sürüm — Hatalı

<!-- Accessible version link uses vague text and is placed far from the video -->
<video controls src='lecture.mp4'></video>
<p>İçerik için <a href='lecture-accessible.mp4'>buraya tıklayın</a>.</p>

Medya listesinden bağlantılı ayrı erişilebilir sürüm — Doğru

<!-- Link text is descriptive; the relationship between the video and the interpreted
     version is clear; both links are in the same container as the video element. -->
<section aria-labelledby='lecture-title'>
  <h2 id='lecture-title'>Ders 3: Erişilebilirlik Temelleri</h2>
  <video controls src='lecture.mp4'
         aria-describedby='lecture-links'>
    <track kind='captions' src='lecture-tr.vtt' srclang='tr'
           label='Türkçe Altyazı' default>
  </video>
  <p id='lecture-links'>
    Bu videonun
    <a href='lecture-tid.mp4'>
      Türk İşaret Dili (TİD) ile yorumlanmış versiyonunu izleyin
    </a>.
  </p>
</section>

Yaygın Hatalar

• Altyazıların WCAG 1.2.6 için yeterli olduğunu varsaymak. Altyazılar 1.2.2 ölçütünü karşılar, 1.2.6’yı değil. Ana dili bir işaret dili olan birçok Sağır kullanıcının, konuşulan dilin yazılı biçiminde sınırlı okuryazarlığı vardır. Yalnızca altyazı sağlamak bu ölçütü karşılamaz.
• Hedef kitle için yanlış işaret dilini kullanmak. Türk Sağır kullanıcılar için ASL çevirili bir video yayınlamak geçerli bir çözüm değildir. TİD (Türk İşaret Dili), ASL, BSL veya DGS’den farklı, ayrı bir dildir ve Türkçe içerik için Türk kitleyi hedeflerken kullanılmalıdır.
• Sesle eşzamanlı olmayan bir işaret dili videosu sağlamak. Orijinal sesin cümle cümle eşzamanlı çevirisi yerine, gevşek biçimde ilişkili bir TİD özet videosu yayınlamak gerekliliği karşılamaz. Çeviri, konuşulan sesin zamanlaması ve içeriğiyle eşleşmelidir.
• Yorumlayıcıyı erişilemez bir geçiş kontrolünün arkasına gizlemek. İşaret dili parçası gösterilip gizlenebiliyorsa, geçiş kontrolü klavye ile odaklanabilir olmalı, açıklayıcı bir etikete sahip olmalı ve mevcut durumunu aria-pressed veya eşdeğeri aracılığıyla bildirmelidir. Görsel olarak düğme gibi stillendirilmiş ancak odaklanamayan bir <div>, hem bu ölçütte hem de WCAG 4.1.2’de başarısız olur.
• Yorumlayıcıyı düşük görsel kaliteyle kaydetmek. Düşük ışıkta, dağınık bir arka plan önünde, eller kadraj dışında kalacak şekilde veya çok küçük bir görüntü boyutunda çekilen bir yorumlayıcı, teknik olarak mevcut olsa bile işaret dilini erişilemez hale getirir. Kayıt, yorumlayıcının yüzünü, omuzlarını ve her iki elini de net biçimde göstermelidir.
• Çevrilmiş sürüme, “buraya tıklayın” veya “erişilebilir sürüm” gibi belirsiz bağlantı metniyle yönlendirmek. Bağlantı, hedefin ne olduğunu açıkça belirtmelidir — örneğin, “Bu videonun TİD (Türk İşaret Dili) ile yorumlanmış sürümünü izleyin” — böylece bağlantılarla gezinirken ekran okuyucu kullanıcıları, çevresel bağlama ihtiyaç duymadan amacını anlayabilir.
• Ölçütü yalnızca ana sayfaya veya öne çıkan videolara uygulayıp ikincil içeriği ihmal etmek. WCAG 1.2.6, sitedeki tüm önceden kaydedilmiş eşzamanlı medyaya uygulanır; SSS videoları, destek eğitimleri, blog yazılarındaki tanıtım klipleri ve sayfanın içeriğinin parçası olarak sunulan gömülü üçüncü taraf içerikler dahil.
• Kaynak video güncellendiğinde işaret dili çevirisini güncellememek. Orijinal video yeniden kaydedilir, dublaj yapılır veya yeniden kurgulanırsa, işaret dili çeviri parçası eşzamanlılığını kaybeder. İş akışlarında, kaynak medya her değiştiğinde çeviriyi güncelleme veya yeniden kaydetme adımı bulunmalıdır.
• Kısa videolar için işaret dili çevirisini isteğe bağlı görmek. WCAG 1.2.6 uzunluk için bir istisna tanımaz. Konuşmalı anlatımı olan otuz saniyelik bir ürün videosu, iki saatlik kaydedilmiş bir konferans oturumu kadar çeviri gerektirir.
• Çevrilmiş sürüme giden bağlantıyı medya oynatıcısından çok uzakta konumlandırmak. TİD sürümüne giden bağlantı, alt bilgiye, ayrı bir erişilebilirlik sayfasına veya video ile doğrudan ilişkilendirilmeyen, daraltılmış bir açılır bileşene gömülmüşse, birçok kullanıcı bunu asla bulamayacaktır. Bağlantı, medya oynatıcının hemen bitişiğinde, ideal olarak aynı <figure> veya işaretli bölge içinde olmalıdır.

Türkiye’nin Erişilebilirlik Mevzuatıyla İlişkisi

Türkiye’nin dijital hizmetler için temel erişilebilirlik yükümlülüğü, 21 Haziran 2025 tarihli ve 32933 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile belirlenmiştir. Bu genelge, kapsamdaki kuruluşların web siteleri ve mobil uygulamalar dahil dijital platformları için asgari olarak WCAG 2.2 Seviye AA uyumluluğunu sağlamasını zorunlu kılar. WCAG 1.2.6 bir Seviye AAA ölçütü olduğundan, genelge kapsamında yasal asgari gereklilik değildir — ancak kapsamdaki kuruluşlar için sonuçları önemlidir ve anlaşılmaya değerdir.

2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile açıkça kapsanan kuruluşlar şunlardır: tüm düzeylerdeki kamu kurum ve kuruluşları; bankalar ve finansal kuruluşlar; e-ticaret platformları; hastaneler ve özel sağlık hizmeti sağlayıcıları; 200.000 veya daha fazla abonesi olan telekomünikasyon işletmecileri; seyahat acenteleri; özel ulaşım şirketleri; ve Millî Eğitim Bakanlığı (MoNE) tarafından yetkilendirilmiş özel okullar. Bu sektörlerin tümü, WCAG 1.2.6 kapsamına doğrudan giren — uyum videoları, hizmet duyuruları, eğitim materyalleri, sağlık bilgilendirme kampanyaları gibi — video içerikleri düzenli olarak üretir ve yayınlar.

AAA uyumluluğu zorunlu olmamakla birlikte, bu sektörlerdeki kuruluşlar çeşitli nedenlerle işaret dili çevirisini proaktif olarak uygulamayı düşünmelidir. Birincisi, Türkiye’nin 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunu ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın ilgili düzenlemeleri, Sağır vatandaşların ana dilleri olan Türk İşaret Diliyle bilgiye erişim haklarını teyit eder. İkincisi, 2025 genelgesini takiben erişilebilirlik denetimi olgunlaştıkça, AAA düzeyindeki hükümler özellikle kamu kurumları, sağlık hizmeti sağlayıcıları ve eğitim kuruluşları için sektöre özgü ikincil mevzuata dahil edilebilir. Üçüncüsü, Türk Sağır topluluğu, Türkiye İşitme Engelliler Spor Federasyonu ve savunuculuk grupları gibi örgütler aracılığıyla, yalnızca altyazıya dayalı yaklaşımların video içeriği için yetersizliği konusunda sesini yükseltmiştir.

Genelgeye tabi olup en iyi düzeyde erişilebilirlik sergilemek isteyen — veya hastaneler, okullar ve bankalar gibi geniş Sağır kullanıcı kitlelerine hizmet veren — kuruluşlar için, kilit video içerikleri için TİD çevirisi sağlayarak WCAG 1.2.6’yı uygulamak somut ve yüksek etkili bir adımdır. Bu, yasal asgari gerekliliğin ötesinde gerçek bir kapsayıcılık taahhüdü gösterir ve genelgenin denetim çerçevesi kapsamında erişilebilirlik denetimleri ve kamuya açık raporlamalar yaygınlaştıkça kuruluşu olumlu konumlandırır.