WCAG 1.2.8: Ortam Alternatifi (Önceden Kaydedilmiş)

Bu Kuralın Anlamı

WCAG 1.2.8 — Medya Alternatifi (Önceden Kaydedilmiş), 1.2 Rehberi (Zamana Dayalı Medya) altında Seviye AAA başarı ölçütüdür. Tüm önceden kaydedilmiş senkronize medya (hem ses hem video parçası içeren içerik) ve önceden kaydedilmiş yalnızca video içeriği için tam metin alternatifi sağlanmasını gerektirir. Metin alternatifi, medyada sunulan tüm bilgileri aktarmalıdır; bu bilgiler ses parçası, görsel parça veya ikisinin birleşimiyle iletilmiş olsun.

Bu ölçütü, 1.2.3 (Sesli Betimleme veya Medya Alternatifi, Seviye A) gibi daha düşük seviye gerekliliklerden ayıran özellik, hassasiyet ve eksiksizliktir. 1.2.3, sesli betimleme veya metin alternatifi sunulmasına izin verirken, 1.2.8, medyanın yerine tamamen tek başına geçebilen bir metin belgesi talep eder. Videoya veya sese hiç erişemeyen bir kullanıcı — ister engellilik, ister cihaz kısıtları, ister bağlantı sorunları nedeniyle olsun — metin alternatifini okuyarak içerikteki tüm konuşmaları, betimlenen eylemleri, ekrandaki metinleri ve görsel ya da işitsel olarak iletilen diğer tüm bilgileri kapsayan eşdeğer bir anlayışa sahip olabilmelidir.

Pratikte bu, metin alternatifinin standart bir transkriptten daha kapsamlı olduğu anlamına gelir. Ayrıntılı bir sesli betimlemenin sağlayacağı ayrıntı düzeyinde görsel olarak neler olduğunu açıklamalı, aynı zamanda tam veya tama yakın birebir diyalogları ve anlamaya katkı sağlayan diğer tüm ses ipuçlarını (müziğin tonu, ses efektleri veya konuşmacı kimliği gibi) içermelidir. Bunu, bir kişinin hiç oynat tuşuna basmadan okuyup içeriği tamamen anlayabileceği bir senaryo ya da ayrıntılı bir metin olarak düşünün.

Geçer sayılan durum: Ortam oynatıcısının yanında, eksiksiz metin alternatifini içeren, açıkça etiketlenmiş bir bağlantı veya gömülü metin bloğu. Alternatifin bulunması kolay, makine tarafından okunabilir olması ve medyadaki bilgilendirici içeriğin %100’ünü kapsaması gerekir. Aynı sayfada veya bağlantılı bir sayfada sunulabilir.

Kalır sayılan durum: Yalnızca özet sunmak, görsel betimlemeleri atlayan kısmi bir transkript sağlamak, tek başına altyazı sunmak (tam metin alternatifi değildir) veya yalnızca sesli betimleme parçası sunmak. Metin alternatifine giden bağlantıyı bulunması zor olacak şekilde gizlemek de bir başarısızlık sayılır.

Resmî istisnalar: Ölçüt, açıkça, kendisi metin için bir medya alternatifi olan medyaya uygulanmaz — yani, bir video, sayfada hâlihazırda metin olarak bulunan bilgileri sunmak için özel olarak oluşturulmuşsa ve bu şekilde açıkça etiketlenmişse, muaf tutulur. Ayrıca, canlı medya bu ölçütün kapsamına girmez; 1.2.8 yalnızca önceden kaydedilmiş içerik için geçerlidir.

Neden Önemlidir

Bu ölçütten doğrudan en çok yararlanan kitle, aynı anda hem ciddi işitme kaybı hem de ciddi görme kaybı yaşayan sağırkör kişilerdir. Bu kullanıcılar için ne altyazılar ne de sesli betimlemeler erişilebilirdir. Braille ekranlara veya metni yenilenebilir braille çıktısına dönüştüren ekran okuyuculara güvenirler ve bir videonun tam içeriğini bu kanaldan iletebilecek tek şey eksiksiz bir metin alternatifidir. 1.2.8’in önceki gerekliliklere yedirilmek yerine ayrı, daha üst seviye bir ölçüt olarak var olmasının temel motivasyonu budur.

Sağırkör kullanıcıların ötesinde, tam metin alternatifleri daha geniş bir kitleye fayda sağlar. Bilişsel veya öğrenme güçlüğü olan kişiler, bilgiyi zamana bağlı medya yerine kendi hızlarında metin üzerinden işlemeyi genellikle daha kolay bulurlar. Dikkat güçlüğü yaşayan bir kullanıcı, videoda ileri–geri sarmak zorunda kalmadan belirli bir bölümü defalarca yeniden okuyabilir. Video oynatıcı kontrollerini kullanmakta zorlanan motor beceri kısıtlı kişiler, tamamen gezilebilir bir metin belgesine sahip olur. Düşük bant genişlikli ortamlardaki kullanıcılar — Türkiye’nin bazı bölgeleri de dâhil olmak üzere gelişmekte olan pazarlarda önemli bir sorun — video dosyasını arabelleğe almadan bilgiye erişebilir.

Şu gerçek dünya senaryosunu düşünün: Bir braille ekran kullanan sağırkör bir öğrenci, çevrimiçi bir üniversite dersine kayıtlı. Derste önceden kaydedilmiş bir ders videosu bulunuyor. Tam metin alternatifi olmadan, video oynatıcısı ne kadar gelişmiş olursa olsun bu öğrenci eşit şekilde katılamaz. Profesörün konuşmalarını, beyaz tahta çizimlerinin betimlemelerini ve derste atıfta bulunulan görsel referansların tanımlanmasını içeren kapsamlı bir metin alternatifiyle, öğrenci görme ve işitme engeli olmayan akranlarıyla aynı eğitsel içeriğe erişebilir.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, dünya genelinde yaklaşık 2,2 milyar kişi bir tür görme bozukluğuna sahiptir ve DSÖ, bu vakaların en az 1 milyarının önlenebilir veya tedavi edilmemiş olduğunu tahmin etmektedir. Sağırkörlük daha az yaygın olmakla birlikte, dünya çapında milyonlarca kişiyi etkiler ve yaşa bağlı işitme ve görme kayıplarının birleşmesiyle yaşlıları orantısız biçimde etkiler. Türkiye’de Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 6 milyondan fazla vatandaşın bir tür engeli olduğunu bildirmektedir; bu da bu ihtiyacın ülke içindeki gerçek ölçeğini ortaya koymaktadır.

SEO ve bulunabilirlik açısından bakıldığında, kapsamlı bir metin alternatifi arama motorları tarafından tamamen indekslenebilir ve video içeriğinin organik erişimini önemli ölçüde artırır. Arama tarayıcıları ses veya video akışlarını çözümleyemez; bu nedenle metin alternatifleri, bu içeriğin anahtar kelimeyle ilgili arama sonuçlarında görünmesi için tek yoldur.

İlgili Axe-core Kuralları

WCAG 1.2.8 manuel test gerektirir. Bu ölçüte doğrudan karşılık gelen otomatik bir axe-core kuralı yoktur. Otomatik araçların uyumu güvenilir biçimde değerlendirememesinin nedeni temeldir: Bir metin alternatifinin var olup olmadığını, bulunmasının kolay olup olmadığını ve tam ve doğru olup olmadığını belirlemek, hem medyanın hem de eşlik eden metnin içeriği hakkında insan yargısı gerektirir. Otomatik bir araç, bir video öğesinin varlığını tespit edip inceleme için işaretleyebilir, ancak videoyu izleyemez, metin alternatifini okuyamaz ve ikisini eşdeğerlik açısından karşılaştıramaz.

• Manuel inceleme — video öğesi keşfi: Axe-core ve Lighthouse, bir sayfadaki <video> öğelerini ve <iframe> gömülerini tespit edebilir ve bunları manuel erişilebilirlik incelemesi gerektiren öğeler olarak işaretleyebilir. Bir axe taraması çalıştırıldığında, makine tarafından tespit edilebilir erişilebilirlik özniteliklerinden yoksun herhangi bir medya öğesi, en iyi uygulamalar veya inceleme gerekiyor kategorileri altında görünebilir; ancak araç, yeterli bir metin alternatifi sağlanıp sağlanmadığını ve bunun eksiksiz olup olmadığını doğrulaması gereken kişinin insan olduğunu açıkça belirtir.
• Manuel inceleme — bağlantı ve ilişkilendirme kontrolü: Bir insan test uzmanı, metin alternatifine işaret eden bağlantının veya bölümün programatik olarak medya ile ilişkilendirildiğini, açıkça etiketlendiğini (örneğin aria-describedby veya görünür bitişik bir etiket kullanarak) ve hedef belgenin özet yerine gerçekten tam bir alternatif içerdiğini doğrulamalıdır. Hiçbir otomatik araç bu belirlemeyi güvenilir biçimde yapamaz.
• Manuel inceleme — içerik eşdeğerliği denetimi: En kritik kontrol — metin alternatifinin gerçekten tüm diyalogları, tüm görsel betimlemeleri, ekrandaki tüm metinleri ve anlamlı tüm ses ipuçlarını kapsayıp kapsamadığı — tamamen insan işidir. Test uzmanları videoyu baştan sona oynatmalı ve aynı anda metin alternatifini okuyarak ikisini bölüm bölüm karşılaştırmalıdır. Bu nedenle, AAA denetimleri yapan kuruluşlar genellikle 1.2.8 uyumluluk incelemelerine önemli ölçüde zaman ayırır.

Nasıl Test Edilir

1. Otomatik tarama temel seviyesi: Videoyu içeren sayfada axe DevTools veya Google Lighthouse çalıştırın. İşaretlenen medya öğelerini not edin. Axe, 1.2.8 ile uyumu doğrulamaz, ancak daha geniş medya erişilebilirliği sorunlarını da gösterebilecek, eksik parça (track) öğeleri gibi bariz yapısal eksiklikleri ortaya çıkarır. Manuel takip için bulunan tüm video ve ses öğelerini kaydedin.
2. Metin alternatifini bulma: Her video öğesinin çevresindeki sayfayı manuel olarak inceleyin. "Transkript", "Tam metin alternatifi" veya "Medya metni" gibi etiketlenmiş görünür bir bağlantı arayın. Bağlantının, fare kullanmadan Tab tuşuna basarak klavye ile erişilebilir olup olmadığını kontrol edin. Alternatif doğrudan sayfaya gömülü ise, görünür olduğunu ve JavaScript etkileşimi gerektiren kapalı bir akordeon veya sekmenin arkasına gizlenmediğini doğrulayın.
3. NVDA ve Firefox ile ekran okuyucu doğrulaması: Sayfayı Firefox’ta NVDA açıkken açın. Sanal imleci kullanarak video öğesine gidin. NVDA’nın, metin alternatifine işaret eden bir bağlantının veya etiketli bir bölümün varlığını duyurduğunu doğrulayın. Bağlantıyı etkinleştirin ve NVDA’nın metin alternatifinin tamamını, erişilemeyen herhangi bir içerik olmadan okuyabildiğinden emin olun.
4. Braille ekran simülasyonu: Bir braille ekran veya braille ekran emülatörü mevcutsa, metin alternatifine gidin ve içeriğin, alternatif belge içinde anlamlı bilginin görüntülerde veya diğer metin olmayan formatlarda sıkışıp kalmadığı, doğrusal metin biçiminde doğru şekilde gösterildiğini doğrulayın.
5. macOS’ta VoiceOver ve Safari: VoiceOver’ı (Command + F5) Safari ile kullanın. Sayfada gezinmek için VO + Sağ Ok tuşlarını kullanın. Metin alternatifine götüren bağlantı veya düğmenin net biçimde duyurulduğunu, etiketinin açıklayıcı olduğunu ve etkinleştirildiğinde tamamen okunabilir bir metin belgesine götürdüğünü doğrulayın.
6. JAWS ve Chrome: Sayfayı Chrome’da JAWS çalışırken açın. JAWS sanal imlecini kullanarak video bölgesine gidin. JAWS’ın ilişkili metin alternatifi bağlantılarını duyurduğunu doğrulayın. Bağlantıyı etkinleştirin ve alternatif belgeyi okuyarak tüm içeriğin mevcut ve mantıklı bir okuma sırasına sahip olduğunu doğrulayın.
7. İçerik eksiksizliği denetimi: Videoyu baştan sona oynatın. İzlerken, aynı anda metin alternatifini kontrol edin. Her diyalog satırının yer aldığını, her önemli görsel öğenin (diyagramlar, ekrandaki metinler, eylemler, anlama kritik yüz ifadeleri) betimlendiğini ve metnin anlatı akışının medya ile eşleştiğini doğrulayın. Metin alternatifinin videonun gösterdiği veya anlattığından daha az şey söylediği boşlukları, eksiklikleri veya bölümleri işaretleyin.
8. Alternatif belgenin kendisinin erişilebilirliği: Metin alternatifi ayrı bir sayfadaysa, o sayfada bir axe taraması çalıştırın ve en azından WCAG Seviye AA ile uyumlu olduğunu doğrulayın — metin alternatifinin kendisi de uygun başlık yapısı, yeterli renk kontrastı ve kendi alternatifleri olmayan metin dışı içerik bulunmaması gibi erişilebilirlik gerekliliklerini karşılamalıdır.

Nasıl Düzeltilir

Senaryo 1: Metin alternatifi olmayan video — Hatalı

<!-- Video embedded with no accompanying text alternative -->
<video controls width='800'>
  <source src='product-demo.mp4' type='video/mp4'>
  <track kind='captions' src='captions-en.vtt' srclang='en' label='English'>
</video>
<p>Watch our product demonstration above.</p>

Senaryo 1: Bağlantılı tam metin alternatifine sahip video — Doğru

<!-- Video with a clearly labeled link to a full text alternative -->
<figure>
  <video controls width='800' aria-describedby='demo-description'>
    <source src='product-demo.mp4' type='video/mp4'>
    <track kind='captions' src='captions-en.vtt' srclang='en' label='English'>
  </video>
  <figcaption id='demo-description'>
    Product demonstration video (5 minutes).
    <a href='product-demo-transcript.html'>
      Full text alternative for this video
    </a>
  </figcaption>
</figure>
<!-- The linked page must contain complete dialogue and visual descriptions -->

Senaryo 2: Tam metin alternatifi yerine kısmi transkript sağlanması — Hatalı

<!-- Only a summary paragraph is provided, not a complete text alternative -->
<video controls width='800'>
  <source src='annual-report-video.mp4' type='video/mp4'>
</video>
<p>
  <strong>Summary:</strong> In this video, our CEO discusses the company's
  financial highlights for the year, including revenue growth and
  expansion plans.
</p>
<!-- FAIL: A summary does not constitute a full text alternative.
     All dialogue, chart data shown visually, and speaker descriptions
     must be included. -->

Senaryo 2: Görsel betimlemeleri içeren tam metin alternatifi — Doğru

<video controls width='800' aria-describedby='report-alt-link'>
  <source src='annual-report-video.mp4' type='video/mp4'>
  <track kind='captions' src='captions-en.vtt' srclang='en' label='English'>
</video>
<p id='report-alt-link'>
  <a href='annual-report-full-text-alternative.html'>
    Full text alternative: Annual Report Video — includes complete
    dialogue, descriptions of all charts and graphs, and speaker
    identification
  </a>
</p>
<!-- The linked document includes:
     - Verbatim dialogue with speaker labels
     - Descriptions of each slide and chart shown on screen
     - On-screen numerical data read out as text
     - Descriptions of setting, speaker appearance if relevant to content -->

Senaryo 3: Metin alternatifinin satır içi gömülmesi — Kısa videolar için doğru yaklaşım

<section aria-labelledby='tutorial-heading'>
  <h2 id='tutorial-heading'>Accessibility Settings Tutorial</h2>
  <video controls width='800'>
    <source src='settings-tutorial.mp4' type='video/mp4'>
    <track kind='captions' src='captions-en.vtt' srclang='en' label='English'>
  </video>

  <details>
    <summary>Full text alternative for Accessibility Settings Tutorial video</summary>
    <div>
      <p>
        <strong>[00:00 — 00:08]</strong> The screen shows the Accsible widget
        panel open on a sample website. A cursor moves to the Settings icon
        in the top-right corner of the panel.
      </p>
      <p>
        <strong>Narrator:</strong> "Welcome to the Accsible accessibility
        settings tutorial. Today we will walk through each option available
        in the widget panel."
      </p>
      <p>
        <strong>[00:09 — 00:22]</strong> The Settings panel expands to reveal
        five toggle switches labeled: High Contrast, Large Text, Reduced Motion,
        Screen Reader Mode, and Keyboard Navigation. Each toggle is currently
        in the off position.
      </p>
      <!-- Continue for full duration of video -->
    </div>
  </details>
</section>
<!-- Using <details>/<summary> keeps the page clean while ensuring
     the full alternative is on the same page and keyboard accessible -->

Yaygın Hatalar

• Metin alternatifi olarak altyazı sağlamak: Altyazılar, diyalogları video zamanlamasıyla senkronize eder ancak genellikle görsel betimlemeleri içermez. Hem ses hem görsel içeriği kapsayan bağımsız bir metin belgesi gerektiren 1.2.8’i karşılamazlar.
• Metin alternatifi yerine sesli betimleme parçası sağlamak: Videoya eklenmiş sesli betimleme faydalıdır ancak metin tabanlı bir alternatif değildir. Braille ekranlara güvenen veya sese erişemeyen kullanıcılar, ihtiyaçlarını karşılamak için sesli betimleme parçasını kullanamaz.
• Tam alternatif yerine özet yazmak: Bir videonun ana noktalarını özetlemek, tam metin alternatifi sağlamakla eşdeğer değildir. Medyada iletilen her bilgi — ekranda gösterilen belirli veriler, tek tek konuşmacı sıraları ve tesadüfi ama anlamlı görsel ayrıntılar dâhil — metinde yer almalıdır.
• Metin alternatifi bağlantısını bariz olmayan bir yere gizlemek: Bağlantıyı alt bilgiye, görünür bir göstergesi olmayan kapalı bir akordeonun içine veya videonun metin alternatifine açıkça atıfta bulunmayan bir "Daha fazla bilgi" düğmesinin arkasına yerleştirmek, bulunmasını zorlaştırır ve belgenin kendisi eksiksiz olsa bile ölçütün karşılanmamasına yol açabilir.
• "Buraya tıklayın" veya "Transkript" gibi tanımlayıcı olmayan bağlantı etiketleri kullanmak: Aynı sayfada birden fazla video varsa, genel etiketler, bağlantılarla gezinmeyi tercih eden (yaygın bir ekran okuyucu davranışı) kullanıcıların hangi transkriptin hangi videoya ait olduğunu anlamasını engeller. Etiketler video başlığına atıfta bulunmalıdır.
• Diyalog ağırlıklı videolarda konuşmacı kimliğini atlamak: Bir videoda birden fazla kişi konuşuyorsa, metin alternatifi her konuşmacıyı repliklerinden önce açıkça tanımlamalıdır. Bunu yapmamak, kimin konuştuğunu göremeyen kullanıcılar için alternatifi kafa karıştırıcı hâle getirir.
• Ekrandaki metin ve grafikleri betimlememek: Grafikler, diyagramlar, slaytlar, videoya gömülü altyazılar ve ekrandaki metin bindirmeleri, metin alternatifinde yeniden üretilmeli veya betimlenmelidir. Birçok ekip yalnızca ses parçasına odaklanır ve bu görsel katmanı tamamen gözden kaçırır.
• Metin alternatifi belgesinin kendisini erişilemez kılmak: Metin alternatifini etiketlenmemiş bir PDF, bir senaryonun taranmış görüntüsü veya zayıf başlık yapısına ve eksik alt metinlere sahip bir HTML sayfası olarak yayımlamak, ikincil bir erişilebilirlik engeli yaratır. Alternatifin kendisi de erişilebilirlik standartlarına uymalıdır.
• Video güncellendiğinde metin alternatifini güncellememek: Bir video yeniden düzenlendiğinde, yeni bir dile dublaj yapıldığında veya içeriği revize edildiğinde, metin alternatifi de eşzamanlı olarak güncellenmelidir. Artık mevcut video ile eşleşmeyen eski metin alternatifleri ölçütü karşılamaz.
• Altyazı ile sesli betimlemenin birlikte metin alternatifi sayılacağını varsaymak: Her iki parçayı birleştirmek bile, kendiliğinden uyumlu bir metin alternatifi üretmez; çünkü bu formatların hiçbiri, braille ekrana çıktılanabilen veya medya oynatıcı arayüzü olmadan bağımsız biçimde okunabilen, kolayca erişilebilir bir metin belgesi değildir.

Türkiye’nin Erişilebilirlik Mevzuatıyla İlişkisi

Türkiye’nin 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, 21 Haziran 2025 tarihli ve 32933 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak Türkiye’de faaliyet gösteren geniş bir yelpazedeki kuruluş için zorunlu dijital erişilebilirlik yükümlülükleri getirmiştir. Genelge, teknik referans standardı olarak WCAG 2.2’yi benimser; bu da Seviye A, AA ve AAA yapısı dâhil tüm WCAG çerçevesinin, Türk hukuku kapsamındaki uyum beklentilerinin temelini oluşturduğu anlamına gelir.

Genelgede açıkça kapsanan kuruluş türleri arasında kamu kurum ve kuruluşları, e-ticaret platformları, bankalar ve finans kuruluşları, hastaneler ve sağlık hizmeti sağlayıcıları, 200.000 veya daha fazla abonesi olan telekomünikasyon işletmecileri, seyahat acenteleri, özel ulaşım şirketleri ve Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından yetkilendirilmiş özel okullar yer alır. Bu kuruluşlar için Seviye A ve AA’yı karşılamak, uyum için belirlenmiş yasal taban seviyedir.

WCAG 1.2.8, Seviye AAA ölçütüdür; bu da, standart uyum için 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi’nin mevcut metni uyarınca hukuken zorunlu olmadığı anlamına gelir. Ancak, Türk düzenleyici ortamıyla ilişkisi göz ardı edilmemelidir. Engelli kullanıcılara özel hizmetler sunan kuruluşlar — örneğin, birden fazla duyusal engeli olan hastalara hizmet veren sağlık portalları veya MEB ile bağlantılı olup sağırkör öğrencilere hizmet veren eğitim platformları — fiilen beklenen standardı yükselten sektöre özgü rehberliklere veya tedarik şartlarına tabi olabilir.

Ayrıca genelge, Türkiye’nin daha geniş dijital kapsayıcılık yönündeki gidişatını da ortaya koymaktadır. 1.2.8 gibi ölçütlerde Seviye AAA uyumunu göstermek, kuruluşları erişilebilirlik alanında lider konuma getirir, mevzuat geliştikçe hukuki riski azaltır ve Türkiye’nin AB erişilebilirlik direktifleriyle uyumunu destekler — bu da, EN 301 549 gibi standartların belirli bağlamlarda WCAG AAA’ya atıfta bulunduğu Avrupa pazarlarında faaliyet gösteren veya bu pazarlarla ticaret yapan Türk kuruluşları için önemli bir husustur.

Özellikle kamu kurumları için, önceden kaydedilmiş medya için tam metin alternatiflerini proaktif olarak uygulamak, genelgenin eşit erişim yönündeki beyan edilmiş taahhüdünün ruhunu yansıtır. Türkiye, önemli ve büyüyen bir yaşlı nüfusa sahiptir ve yaşa bağlı sağırkörlük, birçok kamu dijital hizmeti için öngörülebilir bir erişilebilirlik ihtiyacıdır. Özellikle kamu sağlığı duyuruları, yasama oturumu kayıtları veya eğitsel yayın arşivleri gibi medya açısından zengin içerikler için Seviye AAA uygulamalarını şimdiden yerleştirmek, hem pratik hem de etik bir adımdır.

Accsible widget SDK’sını kullanan kuruluşlar, 1.2.8 uyumunu içerik katmanı sorumluluğu olarak ele almalıdır: widget erişilebilir sunumu kolaylaştırabilir, ancak tam metin alternatiflerinin kendisi içerik ekipleri tarafından yazılmalı ve sürdürülmelidir. Yayınlanan her video için eksiksiz bir metin alternatifi gerektiren editoryal iş akışları oluşturmak, bu ölçütü karşılamanın ve Türkiye ile uluslararası pazarlarda birinci sınıf erişilebilirlik sergilemenin en güvenilir uzun vadeli stratejisidir.